Historia obozu

KL Mauthausen należał do najstarszych obozów koncentracyjnych. Został uruchomiony 8 sierpnia 1938 roku, na terenach Austrii włączonych do Trzeciej Rzeszy, w pobliżu kamieniołomu granitu – Weiner Graben niedaleko Linzu. W kamieniołomie tym więźniowie byli zmuszani do niewolniczej i nieludzkiej pracy na rzecz Rzeszy Niemieckiej. Wydobywany przez nich surowiec miał służyć między innymi do budowy Stadionu Rzeszy Niemieckiej w Norymberdze, odbudowy kościoła w Sankt Florian, do budowy dróg oraz rozbudowy Linzu. Podobnie jak pozostałe obozy koncentracyjne służył izolacji wewnętrznych „przeciwników politycznych” Niemiec głównie z terenów dopiero co włączonej Austrii.

Brama wejściowa obozu

W grudniu 1939 roku zapadła decyzja o budowie pierwszej filii obozu – w Gusen, a na przełomie 1939/40 roku rozpoczęto budowę obozu. Przy pracach tych zatrudniono więźniów Polaków ze Śląska. Gusen był „obozem zagłady inteligencji polskiej”. Na wiosnę 1940 roku zaczęto do niego przywozić Polaków aresztowanych w specjalnych akcjach policyjnych – Intelligenzaktion i Außerordentliche Befriedungsaktion. Oficjalnie obóz został uruchomiony 25 maja 1940 roku, mimo że nie wszystkie baraki były już skończone (brak prycz i sanitariatów). Podobnie jak obóz główny miał obsługiwać wielkie kamieniołomy w Gusen i Kastenhofen. Odtąd też zaczęto posługiwać się nazwą Mauthausen-Gusen dla podkreślenia integralności tego kompleksu obozowego, a także znaczenia, jakiego nabierał nowy obóz, który – jeśli chodzi o liczbę więźniów i „moc produkcyjną” – szybko przerósł centralę w Mauthausen.

Droga wiodąca do kaminieniołomu Gusen. Z boku barak biura zarządu kamieniołomu

Gusen budowano stopniowo do początków 1941 roku. Wtedy to powstały zaplanowane dla 7200 więźniów 24 baraki mieszkalne, sanitariaty, 8 baraków magazynowych, kuchnia, koszary dla kompanii wartowniczych, hale kamieniarskie i warsztaty pomocnicze, szpital i krematorium. Początkowo obóz otoczono drutem kolczastym podłączonym do prądu o wysokim napięciu, a w późniejszym okresie zbudowano kamienny mur łączący trzy wieże strażnicze z posterunkami uzbrojonymi w broń maszynową i reflektory.

Widok z kaminieniołomu „Kastenhofen“ na baraki Zakładów „Steiera“ i w prawym rogu na obóz Gusen

Gusen tak samo jak obóz główny Mauthausen, został zaklasyfikowany przez SS na początku 1941 roku, jako obóz trzeciej kategorii (Stufe III) – o najcięższych warunkach uwięzienia i najmniejszych szansach przeżycia, przeznaczony dla więźniów „nie nadających się do resocjalizacji”. Eksterminacji więźniów, składających się przede wszystkim z inteligencji polskiej, dokonywali poprzez zmuszanie do niewolniczej i wyniszczającej pracy fizycznej niemieccy kryminaliści, wyznaczani na wszystkie funkcyjne stanowiska: Lagerältester, Blockältester, Kapo i Oberkapo. Do 1942 roku zasadniczą funkcją obozu była eliminacja osób uznanych za politycznych i rasowych wrogów III Rzeszy.

W latach 1940-1942 więźniowie pracowali głównie w kamieniołomach, gdzie zajmowali się wydobyciem i obróbką granitu. W latach 1943-1945 zaczęto ograniczać wydobycie granitu, a tym samym liczbę więźniów pracujących w kamieniołomach. Od 1942 roku więźniów skierowano do pracy na rzecz przemysłu zbrojeniowego i prac porządkowych po bombardowaniach alianckich.

Droga wiodąca do kaminieniołomu „Kastenhofen“

W Gusen broń produkowały Steyr-Dailmer-Puch – karabiny maszynowe, broń automatyczną i silniki samolotowe, oraz Messerschmitt – kadłuby i płaty samolotów myśliwskich, a następnie kadłuby rakiet V2. Produkcję zbrojeniową stale zwiększano, zatrudniając coraz większą liczbę więźniów i wymuszając wzrost wydajności pracy.

Gusen odegrał złowrogą rolę w niszczeniu polskich elit społecznych oraz ludzi nauki i kultury – polskiej inteligencji. W 1940 r. wśród więźniów Gusen przeważali Polacy (97% ogółu więźniów), następnie przybywały grupy więźniów innych narodowości, zawsze jednak – do wyzwolenia obozu w dniu 5 maja 1945 r. – więźniowie polscy stanowili w nim najliczniejszą grupę narodowościową. Polacy w Gusen – to niemal wyłącznie więźniowie polityczni (prewencyjni) – Schutzhäftlinge.

Wyzwolenie obozu przez wojska Amerykanskie

Ustalenie rzeczywistej liczby więźniów obozu jest niemożliwe. Więźniom nadawano bowiem wielokrotnie numery po zamordowanych kolegach a od 23 stycznia 1944 roku w Gusen zaprzestano prowadzenia oddzielnej numeracji. Numery były nadawane w Mauthausen.

W Gusen więziono tysiące osób z polskiej inteligencji: nauczycieli, księży, lekarzy, urzędników, architektów, inżynierów, dziennikarzy, pisarzy i poetów, muzyków i kompozytorów, działaczy społecznych i politycznych, profesorów wyższych uczelni i studentów, artystów i prawników. Wśród więźniów znajdowali się też nieletni Polacy – od lat 12, w tym grupa chłopców z Zamojszczyzny i dzieci deportowane do obozów koncentracyjnych po Powstaniu Warszawskim. Stosowano wobec nich ten sam reżim, co wobec dorosłych.

Barak szpitalny nr 29 oboz Gusen



„Die Standardlagerbaracke maß 52 mal 8 Meter und war in zwei so genannten Stuben aufgeteilt: auf der linken Seite vom Eingang die Stube „A“, auf der rechten die Stube „B“. In jeder von ihnen gab es zwei Räume einen Schlafsaal mit Etagenpritschen für die Häftlinge und einen Gemeinschaftsraum. Gewöhnlichen Häftlingen war meist nur der Aufenthalt im Schlafsaal erlaubt. Den zweiten Saal beanspruchten insbesondere die Funktionshäftlinge […] Zwischen den Stuben befanden sich die Latrine und der Waschraum sowie eine Kammer für Heizmaterial.“