Struktura administracyjna obozu koncentracyjnego

Schemat administracyjny obozów koncentracyjnych był częścią opracowanego przez Teodora Eickiego, komendanta KL Dachau, modelu działania obozu koncentracyjnego. Obowiązywał z niewielkimi modyfikacjami we wszystkich obozach koncentracyjnych.

Schemat administracji obozu opracowany przez M. Sławińskiego

Instytucją nadrzędną do administrowania i prowadzenia obozów koncentracyjnych był Inspektorat Obozów Koncentracyjnych (niem. Inspektion der Konzentrationslager – IKL), powołany pod koniec 1934 roku i nadzorowany przez Heinricha Himmlera, podlegali mu bezpośrednio komendanci wszystkich obozów.

Na czele kompleksu obozów Mauthausen stał – Komendant obozu głównego, który odpowiadał za wszystkie podobozy. Od sierpnia 1938 do lutego 1939 roku – był to Albert Sauer, a od lutego 1939 do wyzwolenia 5 maja 1945 – Franz Ziereis.

Na czele podobozów stali komendanci (kierownicy) podobozów tytułowani tylko jako Schutzhaftlagerführer. W Gusen byli to w latach 1940-42 Karl Chmielewski, a od października 1942 do 3 maja 1945 roku Fritz Seidler, który popełnił samobójstwo na dwa dni przed wkroczeniem armii radzieckiej, uprzednio zabijając swoją rodzinę.

Komendant rządził obozem przy pomocy Komendantury, w skład której oprócz niego wchodzili jego zastępcy, adiutant i kierownik cenzury, raportführerzy, zajmujący się ewidencją więźniów i arbeitsdinstführerzy, zajmujący się ich zatrudnieniem.

Komendantowi podlegała bezpośrednio również obozowa służba zdrowia, na czele której stał:

Naczelny lekarz SS i Policji w obozie głównym – Standartortarzt der SS und Polizei, jemu natomiast podlegali
Lekarz obozowy – SS-Lagerarzt a temu felczer lub pielęgniarz – SS Sanitätsdienstgrad. Głównym zadaniem obozowej służby zdrowia było zapewnienie opieki medycznej wszystkim członkom załogi obozowej a przede wszystkim – prowadzeniem selekcji więźniów w szpitalach obozowych i wybieranie do komór gazowych osób nierokujących na powrót do zdrowia i efektywnej pracy, selekcjonowanie transportów przychodzących do obozu, udział w akcji mordowania więźniów w komorach gazowych, uczestnictwo w egzekucjach i wykonywaniu niektórych kar obozowych.

W każdym obozie koncentracyjnym stacjonowały oddziały wartownicze, podporządkowane również bezpośrednio komendantowi. Ich zadaniem było odizolowanie obozu od otoczenia zewnętrznego, opracowanie systemu i bezpośrednia ochrona obozu.

Komendantowi nie podlegały natomiast funkcjonujące we wszystkich obozach Wydziały Polityczne, czyli ekspozytury Gestapo w obozie, podlegały one Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy. Kierował nim funkcjonariusz policji kryminalnej.

Więźniowie funkcyjni
Perfidią opracowanego przez Eickiego systemu obozowego było wykorzystywanie więźniów kryminalistów do bezpośredniego nadzoru i eksterminacji pozostałych osadzonych. Stworzenie takiego systemu w obozach było dla SS nie tylko logistyczną koniecznością, ale miało w zamyśle służyć rozprzestrzenieniu się bezlitosnej przemocy na wszystkie sfery życia obozowego zdeterminowanego przez katastrofalne warunki egzystencji oraz miało burzyć jedność wśród więźniów. Włączenie więźniów kryminalnych ze szczególnymi predyspozycjami sadystycznymi nie występowało w żadnym z pozostałych obozów na taką skalę jak w Mauthausen-Gusen.

Więźniowie funkcyjni (początkowo tylko Niemcy, później również innych narodowości) dzielili się na dwie grupy – pierwsza to więźniowie pełniący funkcje w obozie, druga w miejscach pracy.

1. Więźniowie pełniący funkcje w obozie:

Podlegli komendantowi
Lagerälteste – starszy obozu- oboźny, mógł nim być wyłącznie Niemiec, posiadał szerokie kompetencje – miał pełnomocnictwa między innymi do karania więźniów. Dzięki sprawowanej funkcji nie musiał pracować, miał lepszą odzież, wyżywienie, własne łóżko, a także możliwość posiadania rzeczy osobistych.

Blockälteste (starszy bloku) sprawował nadzór nad więźniami umieszczonymi w jednym baraku, był odpowiedzialny za wszystko, co się w nim działo, a więc przede wszystkim za jego stan liczebny, za czystość i porządek, właściwe ułożenie posłania, rozdzielanie jedzenia, oraz za punktualne wyjście i należyte ustawienie na apelu.

Stubenälteste, Stubendienst (sztubowi i służba izbowa) – ich liczba wzrastała lub malała w zależności od ilości więźniów w bloku. Każdy sztubowy był odpowiedzialny za czystość w jednej z izb w baraku, a jeśli nie było podziału na izby, np. w barakach typu stajennego, za wydzieloną część baraku. Do ich obowiązków należało sprzątanie, palenie w piecach, ustawianie więźniów na apelu, rozdzielanie odzieży, oraz przynoszenie z kuchni kotłów z jedzeniem, a następnie jego rozdziału. Zarówno blokowy jak i sztubowy mieli własne łóżka jak i lepsze wyżywienie.

Raportführerowi podlegali
Lagerschreiber
– pisarz obozowy kierował kancelarią obozu,
Blockschreiber (pisarz blokowy) – funkcja ta miała charakter administracyjny, więzień ją sprawujący nie posiadał jakichś szczególnych kompetencji w stosunku do współwięźniów z bloku. Do jego zadań należało prowadzenie stałej ewidencji więźniów danego bloku i oddawanie codziennie do kancelarii (Schreibstube) raportu o aktualnym stanie liczbowym baraku.

2. Więźniowie pełniący funkcje w miejscu pracy:

Oberkapo (nad kapo) stał na czele kilku komand roboczych, posiadał ogromną władzę nad współwięźniami.
Kapo nadzorca jednego komanda, nadzorował również Kommandoschreibera
Hilfskapo – pomocnik kapo,
Vorarbeiter – starszy więzień w grupie roboczej

Objęcie funkcji w administracji obozowej zarówno na szczeblu bloku, jak i obozu, awansowało automatycznie danego więźnia w hierarchii społecznej wewnątrz obozu a tym samym zwiększało szansę na przeżycie.

Więźniowie funkcyjni podlegali całemu sztabowi SS-fürherów. Wszyscy oni tworzyli kierownictwo obozu. Zastępca komendanta był odpowiedzialny za organizację życia wewnętrznego obozu.
Adiutant kierował sztabem Komendantury, pełnił obowiązki kierownika kancelarii i rachunkowości. Prowadził kalendarz i korespondencję Komendanta. Był kierownikiem kancelarii i rachunkowości. Nadzorował wszystkie sprawy więźniów i przygotowywał wykonanie wszelkich poleceń centrali SS i opracowywał sprawozdania.
Komendantura dzieliła się natomiast na dwie sekcje: jedna zajmowała się ewidencją więźniów, a druga ich zatrudnieniem.
Ewidencją więźniów zajmowali się Raportführerzy.

Więźniowie
Liczba więźniów deportowanych do KL Mauthausen-Gusen
+ tabele