Obóz koncentracyjny Mauthausen-Gusen

Plan obozu Gusen
(Archiwum miejsca pamięci Mauthausen, grafika: Ralf Lechner)

Kompleks obozów koncentracyjnych Mauthausen-Gusen zaczął powstawać w sierpniu 1938 roku, wkrótce po przyłączeniu Austrii do III Rzeszy. Lokalizacja obozu Mauthausen nie została wybrana przypadkowo przez narodowych socjalistów. W miejscowości Mauthausen położonej u podnóża Alp nad Dunajem, 20 kilometrów od Linzu, znajdował się kamieniołom Wiener Graben, w którym wydobywano dobrej jakości granit, który miał służyć rozbudowie miast Führera, między innymi Berlina i Norymbergi. Jednak to nie kalkulacja ekonomiczna stanowiła najważniejsze uzasadnienie dla utworzenia obozu koncentracyjnego Mauthausen. Do 1942 roku jego zasadniczą funkcją – podobnie jak wszystkich nazistowskich obozów koncentracyjnych – była eliminacja osób uznanych za politycznych i rasowych wrogów III Rzeszy.

Plan obozu Mauthausen-Gusen

W 1941 roku Mauthausen został zakwalifikowany jako obóz trzeciej kategorii, czyli obóz o najtrudniejszych warunkach więziennych i najmniejszych szansach przeżycia. Przeznaczony był przede wszystkim dla więźniów politycznych i tych, którzy z punktu widzenia SS „nie nadawali się do resocjalizacji”. Pierwsi więźniowie dotarli do obozu 8 sierpnia 1938 roku. Przywiezieni zostali z obozu koncentracyjnego w Dachau, który stanowił obóz wzorcowy dla pozostałych obozów koncentracyjnych.

Budynki fabryczne przy obozie Mauthausen Mauthausen-Gusen

Po 1942 roku na skutek klęsk ponoszonych przez III Rzeszę na frontach, gdy potrzeba było coraz więcej rąk do pracy zaczęto wykorzystywać więźniów jako tanią siłę roboczą. W tym czasie zelżał terror obozowy i nastąpił też gwałtowny rozwój systemu podobozów, rozsianych niemal po całej Austrii. Większość więźniów kierowano do pracy w fabrykach zbrojeniowych, wielu do prac budowlanych albo porządkowych po bombardowaniach alianckich. W tym czasie obóz centralny stał się przede wszystkim ośrodkiem zarządzania całym tym złożonym systemem, a dla nowo przybyłych więźniów – obozem przejściowym, w którym odbywali kwarantannę i skąd trafiali do jednego z kilkudziesięciu podobozów. Ale Mauthausen pozostał także centralnym „obozem umierania” (Sterbelager). Chorych i niezdolnych do pracy w fabrykach odsyłano często do centrali, by skonali w utworzonym tutaj „obozie sanitarnym”. Od marca 1942 roku działała tu komora gazowa. Szacuje się, że przez Mauthausen przeszło w latach 1938–45 około 200 tysięcy więźniów kilkudziesięciu narodowości, klasyfikowanych przez nazistów jako „polityczni”, „kryminalni”, „homoseksualni” albo ze względu na przynależność „rasową” czy wyznanie. Połowa z nich nie doczekała wyzwolenia. Polacy stanowili największą narodową grupę w obozach systemu Mauthausen – należał do niej co czwarty więzień. Obóz przeżyło mniej niż połowa uwięzionych Polaków.

Obóz Mauthausen został wyzwolony przez armię amerykańską 5 maja 1945 roku.

Pozostałości systemu sztolni w 2015: kolor szary — obszary zalane betonem, kolor zielony — część udostępniona do zwiedzania, kolor czerwony — w dalszym ciągu istniejący obszar sztolni
(S-Consult Management GmbH/BIG)

Komanda zewnętrzne
Pierwszym obozem zewnętrzy był budowany od przełomu 1939/40 roku obóz w Gusen. Jednak masowy rozwój sieci obozów zatrudniających więźniów przy produkcji zbrojeniowej przypada na lata późniejsze –począwszy od 1942 roku.

Najważniejsze obozy zewnętrzne KL Mauthausen

Nazwa Max. liczba więźniówData powstania
Amstetten (męski) 2.966 Marzec 1945
Amstetten (kobiecy) 500 Marzec 1945
Bachmanning 20 Wrzesień 1942
Bretstein 60 Czerwiec 1941
Dippoldsau 130 Wrzesień 1943
Ebensee 18.437 Listopad 1943
Eisenerz 469 Czerwiec 1943
Enns 2.000 Kwiecień 1945
Grein 120 Luty 1945
Großramming 1.013 Styczeń 1943
Gunskirchen (Auffanglager) 17.000-22.000 Marzec 1945
Gusen I 11.480 Maj 1940
Gusen II przynajmniej 12.537 Marzec 1944
Gusen III 328 Grudzień 1944
Hartheim (Schloss) jako ośrodek zagłady (Tötungsanstalt) nie podlegał organizacyjnie Mauthausen 30.000 1938
Hinterbrühl 2.737 Wrzesień 1944
Hirtenberg (kobiecy) 459 Wrzesień 1944
Klagenfurt 130 Listopad 1943
Leibnitz-Graz 655 Luty 1944
Lenzing (kobiecy) 565 Listopad 1944
Linz I 790 Luty 1943
Linz II 285 Luty 1944
Linz III 5.615 Maj 1944
Loibl-Pass (Nord) 1.296 Czerwiec 1943
Loibl-Pass (Süd) ponad 250 1941
Melk 10.352 Kwiecień 1944
Passau I 88 Październik 1942
Passau II 340 Marzec 1944
Passau III 50 Marzec 1943
Peggau 888 Sierpień 1944
Sankt Aegyd 303 Listopad 1944
Sankt Lambrecht (kobiecy) 30 Marzec 1943
Sankt Lambrecht (męski) 101 Maj 1942
Sankt Valentin 1.480 Sierpień 1944
Saurer-Werke 1.480 Sierpień 1944
Schlier-Redl-Zipf 2.035 Październik 1943
Schloss Lannach 9 Marzec 1944
Schloss Lind 30 Czerwiec 1942
Schloss Mittersill 6 Marzec 1944
Steyr-Münichholz 1.971 Luty 1942
Ternberg 406 Styczeń 1943
Vöcklabruck (1) 300 Czerwiec 1941
Vöcklabruck (2) brak danych Wrzesień 1943
Wagrein 300 Czerwiec 1941
Wels I 1.500 Grudzień 1944
Wels II 1.500 Marzec 1945
Wiener Neudorf 2.954 Sierpień 1943
Wiener Neustadt 1.000 Sierpień 1943
Wien-Floridsdorf brak danych Lipiec 1944
Wien-Hinterbrühl 1.987 Wrzesień 1944
Wien-Jedlesee brak danych Lipiec 1944
Wien-Saurerwerke 1.480 Październik 1943
Wien-Schönbrunn 5 Wrzesień 1944
Wien-Schwechat – Heidfeld (1) 2.638 Sierpień 1943
Wien-Schwechat – Heidfeld (2) do 350 Lipiec 1944
Wien-Schwechat – „Santa”  brak danych Sierpień 1944

(na podstawie: Enzyklopädie des Holocaust, Bd. II, Piper, München/Zürich 1998, str. 930 i Mauthausen Memorial KZ-Gedenkstätte Mauthausen.)

Plany obozu koncentracyjnego